همایش علوم اجتماعی و علوم تربیتی ایران




عضویت در خبرنامه کنگره علوم اجتماعی


تماس با دبیرخانه

021-36621318

021-36621319

 

02189786524

conf.ntpco[at]gmail.com

نقش سرمایه اجتماعی در جامعه

9 شهریور 1395

رابطه سرمایه اجتماعی و رفاه اجتماعی یکی از محورهای اصلی نخستین همایش بین المللی علوم اجتماعی ایران است.                     

 سرمایه اجتماعی با اینکه داراي اغتشاشات مفهومی و پیچیدگی هاي ادراکی گوناگون است، مفهومی جدید و پویا و رابطی میان شاخص هاي اجتماعی، محیطی و اقتصادي به حساب می آید. کاربرد این مفهوم در حیطه هایی چون توسعه اجتماعی، توسعه اقتصادي، آموزش و تعلیم، بهداشت و پایداري زیست محیطی، زمینه ساز ساخت آزمون فرضیه هاي بین رشته اي و کاربردي فراوانی شده است. حقیقتاً نمی توان زمان مشخصی را به عنوان مبدأ درك بشر از اهمیت سرمایه هاي حاصله از روابط اجتماعی مشخص نمود. اما صنعتی شدن، زندگی ماشینی، کاهش تعاملات اجتماعی و از خودبیگانگی، دلایلی موجه براي توجه بیشتر دانشمندان علوم اجتماعی به آثار سرمایه اجتماعی در زندگی بشري است. نگاه هاي متفاوتی نسبت به سرمایه اجتماعی وجود دارد که ریشه در تعدد رشته هاي علمی درگیر با این مفهوم است.

 

تعاریف، اشکال و معیار سنجش سرمایه اجتماعی

گروهي آن را به معناي "هنجارها و شبكه هايي كه امكان مشاركت مردم در اقدامات جمعي به منظور كسب سود متقابل را فراهم مي كند" دانسته اند. برخي ديگر از صاحب نظران سرمايه‌ اجتماعي را مجموعه اي از روابط، تعاملات و شبكه هاي اجتماعي كه در ميان افراد و گروه هاي اجتماعي وجود داشته و موجب گرمي روابط اجتماعي و تسهيل كنش اجتماعي مي شود تعريف نموده اند.گروهي آن را مجموعه اي از مناسبات اجتماعي و فضيلت هاي اخلاقي همساز با تحولات توسعه‌اي دانسته اند كه هم تحت تأثير عملكرد اقتصادي و هم تحت تأثير عملكرد سياسي و ساخت قدرت و حكمراني متناسب با آن است و در عين حال كه بر اين دو نيز تأثير متقابل مي گذارد.
سرمایه اجتماعی، مفهومی است که در بسیاری از موارد، توسط تحلیلگران اجتماعی برای توضیح طیف وسیعی از فرآیندهای اجتماعی به کار می رود. امّا در جامع ترین تعریف می توان گفت: «سرمایه اجتماعی، مجموعه منابعی است که در ذات روابط خانوادگی و در سازمان های اجتماعی جامعه وجود دارد و بر رشد شناختی و یا اجتماعی افراد، مؤثر است». اصطلاح سرمایه اجتماعی، به پیوندها و ارتباطات میان افراد جامعه به عنوان منبع با ارزشی اشاره دارد که با خلق هنجارها و اعتماد متقابل، موجب تحقّق اهداف جامعه می شوند.
سرمایه اجتماعی را می توان یک مفهوم مرکب دانست که دارای «ساختار»، «محتوا» و «کارکرد» است. سرمایه اجتماعی مانند شکل های دیگر سرمایه، مولّد است و دستیابی به اهداف را تسریع می بخشد. اهمیّت این سرمایه، تا جایی است که آن را مکمّل «سرمایه انسانی» می دانند و حتی از سرمایه انسانی، به عنوان ابزاری برای رسیدن به «سرمایه اجتماعی» یاد می کنند.
سرمایه اجتماعی بر چند تعریف، تفسیر و کاربرد مختلف استوار است. دیوید هالپرن بیان می دارد که محبوبیت سرمایه اجتماعی برای سیاستگذاران به علت حالت دو گانه این مفهوم می‌باشد که خود ناشی از "روح قوی اقتصادی آن در بیان اهمیت گروه ها" است. محبوبیت این مفهوم برای محققان تا حدودی به علت طیف وسیع نتایجی است که سرمایه اجتماعی می تواند توجیه کند. تعدد کاربردها منجر به تعدد تعاریف شده است. سرمایه اجتماعی به دفعات برای تشریح عملکرد مدیریتی برتر، بهبود بازدهی گروه های دارای اعمال مختلف ارزش حاصل از پیمان های مصلحتی و تقویت روابط زنجیره عرضه به کار گرفته شده است.
تلاش های آغازین برای تعریف سرمایه اجتماعی بر میزان استفاده از آن به عنوان منبعی در اختیار نفع عمومی یا افراد تأکید داشتند. پوتنام می گوید سرمایه اجتماعی می تواند موجب تقویت همکاری و بطور همزمان گسترش روابط حمایتی دو جانبه در اجتماعات و ملت ها گردد و بنابراین می تواند ابزاری ارزشمند برای مبارزه با بسیاری از نارسایی های اجتماعی در جوامع مدرن، همچون جرائم، که جزء جدایی ناپذیر آن ها هستند، باشد. برخلاف کسانی که بر منافع عمومی ناشی از شبکه روابط اجتماعی تأکید دارند، اوزی و دانلپ سرمایه اجتماعی را ابزاری برای دستیابی به اطلاعات، تخصص و قدرت بیشتر می دانند. براین اساس، افراد می توانند به جای استفاده از سرمایه اجتماعی در جهت نفع سازمان، از آن برای پیشرفت شغلی خود استفاده کنند.
در کتاب "اشکال سرمایه" پیر بوردیو بین سه نوع سرمایه تمایز قائل می شود: سرمایه اقتصادی، سرمایه فرهنگی و سرمایه اجتماعی. او سرمایه اجتماعی را چنین تعریف می کند: "مجموعه منابع حقیقی یا بالقوه مرتبط با مالکیت شبکه پایداری از روابط کم و بیش نهادینه شده بر اساس آشنایی و پذیرش متقابل". نگاه او به این مفهوم، نگاهی ابزاری است و مبتنی بر سود مالکان سرمایه اجتماعی و "ایجاد هدفمند روابط اجتماعی با قصد خلق این منبع" می‌باشد.
جیمز کلمن سرمایه اجتماعی را از دیدگاه عملی اینچنین تعریف می کند: "تنوعی از موجودات با دو عنصر مشترک: همه آن ها بخشی از ساختارهای اجتماعی را شامل می شوند، و بعضی از فعالیت های عاملان را... در آن ساختار تسهیل می کنند" یعنی سرمایه اجتماعی هر آن چیزی است ناشی از شبکه روابط، اعتماد، حس عمل متقابل و هنجارهای اجتماعی که موجب تسهیل فعالیت فردی یا اجتماعی شود. از نظر کلمن، سرمایه اجتماعی یک منبع خنثی است که هر نوع عملی را تسهیل می کند، اما اینکه جامعه از آن نفع می برد یا خیر کاملاً وابسته به کاربرد آن در یک موقعیت خاص است.
بر اساس گفته رابرت پاتنام، سرمایه اجتماعی " به ارزش جمعی همه شبکه‌های اجتماعی و تمایلات ناشی از این شبکه‌ها برای کمک به یکدیگر اشاره دارد" . بر اساس نظر او و پیروانش، سرمایه اجتماعی عنصری کلیدی در بنا و برقراری دموکراسی است. پاتنام می گوید که سرمایه اجتماعی در آمریکا در حال کاهش است. این نتیجه گیری بر اساس کاهش سطح اعتماد به دولت و کاهش مشارکت مدنی بدست آمده است. همچنین وی معتقد است که تلویزیون و پراکندگی شهری باعث شده اند که جامعه آمریکا جامعه ای بس غیر منسجم تر باشد. پاتنام می گوید سرمایه اجتماعی را می توان با بررسی میزان اعتماد و حس عمل متقابل در یک اجتماع یا بین مردم سنجید.
تعریف نان لین از سرمایه اجتماعی جنبه فردی بیشتری دارد: "سرمایه گذاری در روابط اجتماعی با نیت بازگشت سود در عرصه داد و ستد". این تعریف تا حدودی در بر گیرنده نظرات دیگران همچون بوردیو، فلپ و اریکسون است.
فرانسیس فوکویاما در مقاله "سرمایه اجتماعی و توسعه: دستور کار آینده" اشاره دارد که توافقی بر تعریف سرمایه اجتماعی وجود ندارد، وی این مفهوم را این گونه تفسیر می کند: سرمایه اجتماعی "هنجارها یا ارزش های به اشتراک گذاشته شده است که موجب تقویت همکاری اجتماعی بر اساس روابط اجتماعی واقعی می شود". وی از این تعریف در مقاله خود به وفور استفاده کرده است. وی بیان می دارد که سرمایه اجتماعی پیش نیازی ضروری برای توسعه موفق است، اما برقراری نیرومند قانون و نهادهای زیربنایی سیاسی برای ساختن سرمایه اجتماعی ضروری هستند. وی معتقد است دموکراسی و رشد اقتصادی نیرومند، نیازمند سرمایه اجتماعی توانمند هستند. باندبازی یکی از مشکلات اساسی اعتماد است زیرا که تقویت کننده یک نظام اخلاقی دوگانه است که در آن فرد مجبور است جانب اعضاء خانواده خود را بگیرد. فوکویاما معتقد است که سرمایه اجتماعی پیوندی (عبارتی که پاتنام در بولینگ یکنفره معرفی کرده است) برای سرمایه اجتماعی نیرومند ضروری است چون که وسعت یافتن سطح اعتماد، دایره روابط را به ورای هر مرز و محدودیتی گسترش خواهد داد و نقش بنیادی در بنای سازمان خواهد داشت. اگرچه وی در مقاله اش به بسیاری از مسائل و مشکلات و راه حل های احتمالی آن ها اشاره دارد، اما در عین حال اعتراف می کند که هنوز راهی طولانی برای ایجاد سرمایه اجتماعی نیرومند در پیش است.
بنیاد سرمایه اجتماعی پیشنهاد می کند که این مفهوم نباید با اشکال ظاهری آن اشتباه گرفته شود. در حالیکه به طور مثال درک ما از سرمایه اجتماعی اغلب شبکه هایی است که شخص در اختیار دارد و ممکن است از جهت برقراری روابط اجتماعی از آن ها استفاده کند، این مفهوم (در واقع) بیشتر به معنی تمایل برای ایجاد، برقراری و توسعه چنین شبکه هایی است که سرمایه اجتماعی واقعی را شامل می شوند. به طور مشابه، مشارکت مدنی یکی از نمودهای سرمایه اجتماعی اما نه خود آن است. در این تعریف، سرمایه اجتماعی تمایل ذهنی جمعی نزدیک به آراء جمع است.
ناهاپیت و گوشال در تحقیقات خود پیرامون نقش سرمایه اجتماعی در ایجاد سرمایه معنوی، پیشنهاد می کنند که سرمایه اجتماعی در سه بخش باید مورد توجه قرار بگیرد: ساختاری، ارتباطی و شناختی. کارلوس گارسیا تیمون می گوید ابعاد ساختاری سرمایه اجتماعی مرتبط با توانایی فرد در برقراری پیوندهای ضعیف و قوی با دیگران در یک سیستم است. این بعد اساساً مربوط به منافع حاصل از ساختار شبکه های فردی و جمعی شخص عامل است. تفاوت بین پیوندهای ضعیف و قوی را گرانووتر تشریح کرده است. بعد ارتباطی بر خصوصیات رابطه بین افراد تمرکز دارد. این بعد را به بهترین نحو با میزان اعتماد، همکاری و کسب هویت فردی در یک شبکه می توان تشریح کرد. هزلتون و کنان بعد سومی یعنی ارتباطات را هم افزوده اند. ارتباطات در ترکیب با سرمایه اجتماعی برای دسترسی به اطلاعات، یافتن مشکلات و راه حل آن ها و مدیریت اختلافات ضروری است. بویسوت و بولند و تنکاسی معتقدند ارتباط معنی دار نیازمند حداقلی از زمینه های مشترک ما بین افراد دخیل در تبادل اطلاعات است. (و سرانجام)، بعد شناختی راجع به درک و معانی مشترکی است که افراد و گروه ها از یکدیگر دارند.
از مفاهیم شبکه محور نیز جهت تشریح سرمایه اجتماعی گروه ها (همچون سازمان ها و بخش های تجاری) می توان استفاده کرد.

سابقه تاریخی سرمایه اجتماعی

تعاملات اجتماعی به میزان سرمایه اجتماعی خالص بستگی دارد. به طور ساده ایده محوری سرمایه اجتماعی را می‌توان در واژه (تعاملات اجتماعی) خلاصه کرد. با توجه به مفهوم ذکر شده بدیهی است که هر چه افراد بیشتری را بشناسید و با آن‌ها در تعامل باشید و هر چه دید مشترکی با آن ها داشته باشید، شما سرمایه اجتماعی غنی تری خواهید داشت. بحث سرمایه اجتماعی قبل از سال1916 در مقاله ای توسط ال جی هانیفان ، سرپرست وقت مدارس ویرجینیای غربی در آمریکا برای نخستین بار مطرح شد. (مقاله ال جی هانیفان در مورد حمایت های محلی از مدارس روستایی یکی از اولین موارد استفاده از عبارت "سرمایه اجتماعی" در اشاره به همبستگی اجتماعی و سرمایه گذاری فردی در جامعه است. در تعریف این مفهوم، هانیفان سرمایه اجتماعی را با اقلام مادی مقایسه می‌نماید:
منظور من املاک، دارایی های شخصی یا پول نیست. منظور من آن چیزی است که باعث می‌شود این اشیاء محسوس در زندگی روزمره مردم بیشتر به حساب بیایند، یعنی حسن نیت، دوستی، حس همدردی و مراودات اجتماعی بین گروهی از افراد یا خانواده‌ها که یک واحد اجتماعی را تشکیل می‌دهند...
اگر شخصی با همسایه‌اش ارتباط برقرار کند و به تعاقب، آن دو با دیگر همسایگان ارتباط برقرار کنند، در این حالت انباشتی از سرمایه اجتماعی به وجود خواهد آمد که فوراً نیازهای شخصی آن ها را برآورده کرده و حتی می تواند باعث بهبود چشمگیر کیفیت زندگی در کل آن اجتماع گردد. در حالیکه کل اجتماع از همکاری اجزاءش منتفع می‌شود، خود افراد نیز از مزایایی(همچون) مساعدت، همدردی و دوستی با همسایگان بهره‌مند خواهند شد.
او در توضیح اهمیت مشارکت در تقویت حاصل کار مدرسه، مفهوم سرمایه اجتماعی را مطرح کرده و در وصف آن می‌گوید:
چیزی ملموس که بیشترین آثار را در زندگی روزمره مردم دارد: حسن نیت، رفاقت، همدلی و معاشرت اجتماعی در بین افراد و خانواده ها که سازنده واحد اجتماعی اند. اگر کسی با همسایه اش، و همسایه اش با همسایگان دیگر تماس داشته باشد، حجمی از سرمایه اجتماعی انباشته خواهد شد که ممکن است بلافاصله نیازهای اجتماعی را بر آورده سازد و شاید حامل ظرفیت اجتماعی بالقوه ای باشد که برای بهبود اساسی شرایط زندگی کل اجتماع کفایت کند.
اما علیرغم اهمیت سرمایه اجتماعی در تحقیقات اجتماعی تا سال 1961 که توسط جین جاکوب در برنامه ریزی شهری به کار برده شد، شکل جدیدی به خود نگرفت. بعضی ریشه‌های کاربرد مدرن آن را در تحقیقات جین جاکوب در سال 1961 به نام مرگ و زندگی در شهرهای بزرگ آمریکایی می دانند. اگرچه وی به طور مستقیم چنین عبارتی را تعریف نکرده، اما از آن در مقاله ای با ارجاع به ارزش شبکه‌ها استفاده کرده است. دانشمند علوم سیاسی، رابرت سلیسبری در مقاله ای در سال 1969 با عنوان "نظریه داد و ستد در گروه های ذی‌نفع" در نشریه Midwest Journal of Political Science معنی این عبارت را چنین بسط داده است که سرمایه اجتماعی جزئی حیاتی در تشکیل گروه های سودآور است.
جامعه شناس پیر بوردیو از این عبارت در سال 1972 در کتاب "طرح نظریه عمل" استفاده کرد و چند سال بعد آن را از سرمایه فرهنگی، اقتصادی و نمادین متمایز ساخت. با این حال پژوهش سازنده ای که جیمز کلمن(1978و 1988و1990) جامعه شناس درباره آموزش و پرورش انجام داد و کاری که رابرت پاتنام (1993و1995) دانشمند علوم سیاسی درباره مشارکت مدنی و عملکرد نهادی سازماندهی کرد، الهام بخش اکثر کارهای جاری شد. جامعه شناسان دیگر نیز از آن برهه زمانی برای بررسی کمیت و کیفیت تعاملات اجتماعی در جامعه، از این مفهوم بهره جسته و منظور آن ها از سرمایه اجتماعی سرمایه و منابعی است که افراد، گروه ها از طریق پیوند با یکدیگر می توانند به دست آوردند. از آن پس نوعی وحدت حول تحقیقاتی پدید آمد، که 9 عرصه اساسی را عملاً با یکدیگر پیوند می داد: خانواده و رفتار جوانان، مدرسه و آموزش و پرورش، زندگی اجتماعی (از جهات مجازی و مدنی)، کار وسازمان دموکراسی و حکمرانی، کنش جمعی، بهداشت عمومی و محیط زیست، جرم و خشونت، و توسعه اقتصادی.
مفهوم زیربنایی سرمایه اجتماعی قدمتی بس درازتر دارد. در علوم سیاسی آمریکا، تحت مبحث جمع گرایی، متفکران قبل از قرن نوزدهم در تحلیل رابطه بین زندگی مشارکتی و دموکراسی، مکرراً عبارات مشابهی را جهت تجمیع مفاهیم همبستگی و انسجام اجتماعی استفاده می کرده اند که الهام گرفته از تلاش های نویسندگانی همچون جیمز مدیسون (The Federalist Papers) و الکسیس دو توکویل (دموکراسی در آمریکا) بوده است. جان دیوی احتمالاً اولین کسی است که مستقیماً از عبارت "سرمایه اجتماعی" در "مدرسه و جامعه"(1899) استفاده کرده، اما تعریفی برای آن ارائه نداده است.
کلمن از طریق تلفیق کنش و ساختار به مسأله سرمایه اجتماعی می پردازد. به نظر وی سرمایه اجتماعی را می بایست با کارکردهایش تعریف کرد. کارکردی که به وسیله سرمایه اجتماعی مشخص می شود (ارزش جنبه هایی از ساختار اجتماعی که کنشگران به عنوان منابعی جهت تحقق اهداف و علایقشان از آن ها استفاده کنند). کلمن در این تعریف به دو ویژگی سرمایه اجتماعی اشاره می کند: یکی اینکه سرمایه اجتماعی جنبه هایی از ساختار اجتماعی است و دیگر اینکه، کنش های معین افرادی را که در درون ساختار هستند تسهیل می کند. در مقياس محلّه اي سرمايه اجتماعي شامل منابعي در اجتماعات محلّه اي است كه از طريق حضور بالایي از اعتماد، عمل و كنش متقابل، هنجارهاي مشترك رفتاري، تعهدات و التزامات و تعلقات مشترك، شبكه هاي رسمي و غيررسمي و كانال هاي مؤثر اطلاعات به وجود مي آيد. اين سرمايه ممكن است به وسيله ي افراد و گروه ها به منظور تسهيل در خدمات رساني به اجتماع مورد استفاده قرار گيرد.

عوامل تشکیل دهنده سرمایه اجتماعی

عوامل ساخت سرمایه اجتماعی را به چهار دسته تقسیم کرده اند:

1. عوامل نهادی: نهاد به معنای قانون، رسم، عرف، عادت و یا سازمانی است که در زندگی سیاسی یا اجتماعی مردم، مؤثّر واقع می شود ونظام هدف داری را در جهت رفع نیازهای یک اجتماع سازمان یافته، ایجاد می کند، مانند: دولت که از طریق وضع قوانین و ایجاد نظام هدفدار، موجب تشکیل سرمایه اجتماعی می شود.
2. عوامل خودجوش: هنجارهایی که به صورت خودجوش، به جای قانون و دیگر نهادهای رسمی، از کُنش های متقابل اعضای یک اجتماع به وجود می آیند و ناشی از انتخاب های تعمّدی نیستند، در این دسته قرار می گیرند.
3. عوامل بیرونی: منظور از این دسته عوامل، هنجارهایی هستند که از جایی، غیر از همان اجتماعی که در آن به کار رفته اند، سرچشمه می گیرند، همچون: دین، مذهب، ایدئولوژی و فرهنگ یا تجربه مشترک تاریخی.
4. عوامل طبیعی: در این گروه، دو دسته از عوامل: «روابط خویشاوندی» و «همبستگی های قومی و نژادی» قرار می گیرند.

ابعاد سرمایه اجتماعی

در یک دسته بندی، سرمایه اجتماعی به سه بُعد: ساختاری، شناختی و ارتباطی تقسیم می شود که در ادامه به بررسی هر یک از این ابعاد می پردازیم.

1. بعد ساختاری

این بُعد، به سه دسته زیر تقسیم می شود:
الف: پیوندهای موجود در شبکه، شامل: وسعت و شدت ارتباطات موجود در شبکه.
ب: شکل و ترکیب شبکه، شامل: سلسله مراتب شبکه، میزان ارتباط پذیری و تراکم شبکه.
ج: تناسب سازمانی، مثلاً: تا چه انداره شبکه ایجاد شده برای یک هدف خاص، ممکن است برای اهداف دیگر نیز استفاده شود.

2. بعد شناختی

این بعد که محور آن، شناخت (یعنی فعالیّت های ذهنی، عقلی و اندیشه ای) است، با استفاده از زبان مشترک، بینش مشترکی از اهداف و ارزش ها را برای اعضای شبکه فراهم می کند و مقدمه فعالیت بهینه آنان در نظام اجتماعی را فراهم می نماید و شامل: زبان، علائم مشترک و روایت های مشترک است.

3. بعد ارتباطی

این بعد، شامل مؤلّفه هایی چون: اعتماد، هنجارها، تعهدات، روابط متقابل و تعیین هویت مشترک است.

یک تقسیم بندی دیگر

دسته بندی دیگری از ابعاد سرمایه اجتماعی توسط گروه «کِنِدی» در دانشگاه هاروارد، انجام شده که در عین توجّه به متغیرهای تقسیم پیشین، سرمایه اجتماعی را به گونه ها و ابعاد متنّوع تری تقسیم نموده است:

1- اعتماد

الف) اعتماد اجتماعی: شامل اعتماد به افرادی مانند: همسایه، همکار، فروشنده یک فروشگاه، یک هم کیش، پلیس و خلاصه همه کسانی است که در زندگی روزمره با آن ها در ارتباط هستیم.
ب) اعتماد میان نژادهای مختلف: ممکن است سرمایه اجتماعی، میان نژادهای مختلف (سیاه، سفید، زرد) بررسی شود و میزان اعتماد نژادها به همدیگر سنجیده شود.

2- مشارکت سیاسی

الف) مشارکت سیاسی عادی: این نوع مشارکت را می توان از روی تعداد رأی دهنده، میزان مطالعه و حجم خرید روزنامه ها، اطلاعات شهروندان از مسائل سیاسی روز و ... مورد اندازه گیری قرار داد.
ب) مشارکت سیاسی نقادانه: ممکن است مشارکت سیاسی عادی یک جامعه در حد پایینی باشد، ولی همین جامعه از لحاظ مشارکت سیاسی نقادانه، سطح بالایی داشته باشد و افراد در فعالیت هایی مثل: راهپیمایی ها، اعتصابات، تحریم ها، تجمع ها، انقلاب سیاسی و ... حضور فعال داشته باشند.

3- مشارکت و رهبری مدنی

الف) رهبری مدنی: نقش رهبری افراد در گروه ها، باشگاه ها، انجمن ها و امور شهر یا مدرسه و دانشگاه و نظایر این ها که اشکال مختلف مشارکت مدنی هستند، گونه ای از سرمایه اجتماعی است.
ب) مشارکت مدنی: یعنی افراد جامعه تا چه اندازه در انواع گروه های مذهبی، باشگاه های ورزشی، سازمان های جوانان، انجمن های مربوط به والدین، گروه های و مؤسسات خیریه، تعاونی ها و اتحادیه های کارگری، فرهنگسراها و ... فعالیت می کنند.

4- پیوندهای اجتماعی غیر رسمی

این بعد، بر خلاف بعد قبلی ، به سنجش جنبه های غیر رسمی سرمایه اجتماعی می پردازد، مانند: تعداد دوستان یک فرد، میزان معاشرت فرد با دوستان خود در محیط اداری و خارج از آن، مشارکت در بازی های گروهی، دیدار از فامیل و ... .

5- بخشش و روحیه داوطلبی

عضویت افتخاری شهروندان در سازمان های غیردولتی خدمات انسان دوستانه و همکاری افراد جامعه با نهادهای خیریه و داوطلبانه، چه به صورت مالی و فکری و صرف وقت، از این قبیل سرمایه های اجتماعی است.

6 - مشارکت مذهبی

مذهب نقش خیلی مهمی در سرمایه اجتماعی ایفا می کند. افراد بر حسب دین و مذهبی که دارند، ممکن است منشاء مشارکت باشند. مانند: فعالیّت در امور مساجد و تکایا، کلیساها و یا اماکن مذهبی و زیارتی.

7 - عدالت در مشارکت مدنی

در برخی جوامع تمایل به سوی افراد متمکن، تحصیلات عالیه و نژاد خاصی است و بالعکس در برخی جوامع دیگر، افراد فقیر در اولویت قرار دارند. از آن جا که این عوامل در سلامت جامعه مهم هستند، اندازه گیری میزان تساوی افراد مختلف در مشارکت های اجتماعی، حائز اهمیت است.

8 - تنوع معاشرت ها و دوستی ها

هر چه فرد با: افراد، طبقات و گروه های بیشتر و متعلق به نژادها و مذاهب مختلف در ارتباط باشد و با آن ها رابطه دوستی برقرار کرده باشد، به همان اندازه موجب افزایش سرمایه اجتماعی شده است

منابع سرمایه اجتماعی

در حقیقت پاتنام با کنار نهادن نگاه فرد محور کلمن و بوردیو، مفهوم سرمایه اجتماعی را در سطح ملی مطرح نمود و پایه تحلیل خود را بر فرهنگ و آن هم فرهنگ مشارکت مدنی استوارکرد. به نظر وی وجود شبکه های افقی تراکم سرمایه اجتماعی از منابع متعددی سرچشمه می گیرند.

الف) به نظر بوردیو و کلمن ارتباط با دیگران منبع مهم سرمایه اجتماعی است، انگیزه همه افراد برای اینکه منابع و امکانات خودشان را به دیگران هدیه کنند، یکسان نیست. در کلی ترین حالت می توان بین انگیزه کمال و انگیزه ابزاری تفاوت گذاشت.
ب) هنجارها، از نظر کلمن هنجارهای مؤثری که کارشان منع جرم و جرم و جنایت است، این امکان را به وجود می آورند که بتوان شبانه از خانه بیرون رفت. این هنجارها زنان و مردان سالخورده را قادر می‌سازد تا بدون ترس از بابت امنیت از منازل خویش خارج شوند.
ج) هم سرنوشتی که محصول موقعیت مشابه، هویت مشابه و مسایل و محدودیت های اجتماعی- اقتصادی مشترک است از جمله منابع سرمایه اجتماعی به شمار می رود.
د) همبستگی محدود عضو در شبکه های قومی و خویشاوندی و دینی، فرقه ای و سیاسی از جمله عوامل سازنده سرمایه اجتماعی است.

کارکردهای سرمایه اجتماعی

الف) کنترل اجتماعی: سرمایه اجتماعی به دلیل فشردگی شبکه های اجتماعی برای والدین، معلمان و مقامات پلیس که در صدد حفظ و ترویج فرمانبرداری در بین افراد تحت مسئولیت خویش هستند سودمند می باشد. هر چه همبستگی و اعماد قابل تضمین بین اعضای جامعه بیشتر باشد، از میزان کنترل رسمی و آشکار کاسته خواهد شد.
ب) منبع حفظ و حمایت خانوادگی: خانواده های سالم و خانواده هایی که فقط پدر یا مادر وظیفه بزرگ کردن بچه ها را بر عهده دارد در مقایسه با خانواده هایی که بی سرپرست بوده و یا هر دو والد شاغل باشند، واجد مقدار بیشتری از سرمایه اجتماعی می باشند. اصلی ترین بهره بردار این سرمایه اجتماعی فرزندانی هستند که تربیت و شخصیت آن ها به تبعیت از برخورداری از چنین موفقیتی شکل می گیرد.
ج) منبع کسب مزایا و فواید خارج از شبکه خانوادگی: به عضویت افراد در شبکه اجتماعی شغل یابی، تحرک اجتماعی و میزان موفقیت در کسب و کار از جمله کارکردهای سرمایه اجتماعی اشاره دارد. با نگاهی گذرا به جوامعی که از سطح بالایی از سرمایه اجتماعی برخوردارند، ملاحظه می شود که مردم آن کشورها از ویژگی های ذیل برخوردارند.
- احساس می کنند که جزئی از جامعه هستند.
- آن ها احساس خواهند کرد که افرادی سودمند هستند و می توانند یک کمک واقعی به جامعه بنمایند.
- در شبکه های اجتماعات محلّی و در سازمان ها مشارکت فعالانه ای خواهند داشت.
- در حوادث طبیعی به خاطر منفعت عمومی و خیر مشترک به یکدیگر کمک خواهند کرد.
- بچه‌های دیگران را نیز بچه های خود می دانند (نسبت به آن ها احساس مسئولیت دارند).
- در خانه و محیط همسایگی احساس امنیت و اطمینان می کنند.
- غریبه ها را به خوبی در خود می پذیرند.
- هر کس هر کاری را انجام نمی دهد (چون ممکن است مضر به حال جامعه باشد) بلکه سعی می کند در امور به دیگران کمک کند.
- شبکه های مبتنی بر روابط متقابل زیادی ایجاد خواهد شد.
- مردم نسبت به آنچه که هستند و دارند احساس ارزشمندی می کنند.

سرمایه اجتماعی در درون یک فرد و یا در درون ساختار اجتماعی وجود ندارد، بلکه در فضای بین افراد (فضای ارتباطی) موجود است. سرمایه اجتماعی چیزی نیست که در تملک دولت، یک سازمان و یا بازار باشد بلکه همگان می توانند در تولید آن مشارکت کنند. سرمایه اجتماعی از هزاران کنش روزنه ای که بین مردم وجود دارد آفریده می شود و بوجود می آید.

روش های اندازه گیری سرمایه اجتماعی

توافق گسترده‌ای بر نحوه اندازه گیری سرمایه اجتماعی وجود ندارد و این خود به موضوعی برای بحث تبدیل شده است: چرا باید چیزی را که قابل اندازه گیری نیست سرمایه نامید؟ در حالیکه معمولاً به طور حسی می توان سطح/میزان سرمایه اجتماعی را در یک رابطه خاص (سوا از نوع و مقیاس) دریافت، اندازه گیری کمی نسبتاً پیچیده به نظر می آید. این مشکل منجر به ایجاد معیارهای مختلف برای عملکردهای مختلف شده است. برای اندازه گیری سرمایه اجتماعی سیاسی، متداول است که جمع کل عضویت اعضاء یک جامعه در گروه ها را به حساب آورند. گروه های با تعداد اعضاء بیشتر (مثل احزاب سیاسی) سهم بیشتری در میزان سرمایه اجتماعی نسبت به گروه های کوچکتر دارند، اگرچه گروه های کوچکتر (همچون اجتماعات) هم در کل نقش قابل توجهی را می توانند ایفا کنند. در عین حال که در نگاه اول به نظر می آید تعداد افراد جامعه سقف این میزان باشد، تعدد عضویت مردم در گروه های مختلف می تواند این محدودیت را بر طرف کند. در مطالعه ای که به نام پروژه Yankee City معروف شد، مشاهده شد که اجتماعی از 17000 نفر، در 22000 گروه عضو بودند. سطح همبستگی در گروه نیز بر سرمایه اجتماعی اثر می گذارد. اگرچه هیچ روش کمی برای اندازه گیری سطح همبستگی وجود ندارد، در عوض مجموعه ای از مدل های شبکه های اجتماعی وجود دارد که طی ده ها سال محققین جهت کاربردی کردن سرمایه اجتماعی از آن ها استفاده کرده اند. یکی از روش های برتر، روش اندازه گیری قیود رونالد برت است که بر نقش استحکام پیوند و همبستگی گروه استوار است. یکی دیگر از مدل های شبکه محور، مدل سرایت پذیری شبکه می باشد.
ارتباط گروه با جامعه نیز از طریقی دیگر بر سرمایه اجتماعی اثر می گذارد. پیوندهای نیرومند درونی در بعضی موارد سرمایه اجتماعی ظاهری گروه را از دید عموم کاهش می دهد، از جمله در مواردی که گروه درگیر در بزهکاری، بی اعتمادی، تعصب، خشونت یا نفرت نسبت به دیگران باشد. کوکلاکس کلان و مافیا نمونه هایی از این نوع سازمان ها هستند.
سرمایه اجتماعی نه تنها رابطه افراد و اجتماع، بلکه رابطه آن ها و حیوانات همدمشان را نیز می سنجد. پاتنام در کتاب خود "بولینگ یک نفره" ادعا می کند که افزایش معاشرت با حیوانات دست آموز، پیوندهای اجتماعی را تقویت می کند. مراوده با دوستانی که حیوانات دست آموز دارند در پارک سگ ها در محله یا زمانی که «بهترین دوستتان» را به گردش می برید، می تواند شبکه ای از روابط پیوندی حول عامل مشترک داشتن جانور دست آموز ایجاد کند. در فصل «سرمایه اجتماعی در پارک سگ ها»، پاتنام از سگی به نام فیدو و صاحبش جین به عنوان مثالی از رابطه پیوندی بین جین و سگش سخن می گوید. تفاوت در نوع گونه جین و فیدو علت ایجاد نوع پیوندی سرمایه اجتماعی در مقابل نوع درون گروهی است و وجود چنین رابطه ویژه ای با جانور دست آموز نشان دهنده توانایی سرمایه اجتماعی در بهبود زندگی هر دو گونه انسان و جانور دست آموز است.
جامعه شناسان کارل ال بنکستون و مین ژو می گویند یکی از دلایل دشواری اندازه گیری سرمایه اجتماعی این است که این پدیده نه در سطح فردی ظهور می کند و نه در سطح جمعی، بلکه در مابین این سطوح و هنگامی که فرد در گروه مشارکت دارد مشاهده می شود. آن ها می گویند بیان سرمایه اجتماعی به عنوان استعاره ای از سرمایه ممکن است گمراه کننده باشد زیرا بر خلاف سرمایه مالی که در دست افراد است، منافع انواع سازمان های اجتماعی نه در دست عاملان، بلکه ناشی از مشارکت آن ها در گروه هایی است که برای منفعت خاصی سازماندهی شده‌اند.

یکی از اهداف مهم همایش علوم اجتماعی شناخت جایگاه علوم اجتماعی در سیاست گذاری و برنامه ریزی کشور است که امیدواریم پژوهشگران توانمند با ارائه طرح های خود به پیشبرد هر چه بیشتر کشور کمک کنند.

برچسب ها: نخستین همایش بین المللی علوم اجتماعی، فاصله طبقاتی، جامعه شناختی، شناسایی چالش، افلاطون، جامعه شناسی، علوم اجتماعی، همایش علوم اجتماعی، کارل مارکس، برنامه ریزی، راهکار نوین، رفاه اجتماعی، سرمایه اجتماعی، جمعیت شناسی، نابرابری های اجتماعی، کار و شغل، ارتباطات، توریسم، انسان شناسی، تعاون، تامین اجتماعی، جامعه شناسی روستایی، همایش علوم اجتماعی،کنگره علوم اجتماعی، بررسی مسائل روز ایران، جامعه، جوامع، سیاست گذاری، برنامه ریزی، ارتباط، شناسایی چالش، نظریه، همایش جامعه شناسی

 


524
مطالب مرتبط


لطفا با تكميل فرم ، نظرات ، پيشنهادات و انتقادات خود را در مورد مطلب منتشر شده با ما در ميان بگذاريد.
پيام شما پس از تاييد توسط مدير سايت ، منتشر خواهد شد.
 

 
Captcha


 
ثبت نام آنلاین

پوستر
حمایت معنوی

معرفی مجلات






مرکز همایش های بین المللی توسعه ایران